دستگاه آندوسکوپی با استفاده از لوله قابل انعطاف و عدسی و همچنین فرستادن دوربین به داخل بدن، تصاویری را از داخل اعضا و جوارح بدن بیمار به بیرون هدایت میکند. از این دستگاه جهت تشخیص بیماریها، امراض و مشکلاتی همچون زخمهای گوارشی، سرطان معده و... استفاده میشود. افزون بر آن، این دستگاه برای خارج کردن سنگ کلیه و برداشتن نمونهبرداری از ریه نیز کاربرد دارد.
انواع مختلف دستگاه آندوسکوپی
دستگاه آندوسکوپی در دو نوع طراحی و تولید میشود. این دو نوع دستگاه شامل دستگاه آندوسکوپی قابل انعطاف و دستگاه آندوسکوپی ریجید میشود.
دستگاه آندوسکوپی قابل انعطاف
دستگاه آندوسکوپی قابل انعطاف دارای یک لوله انعطافپذیر است که وارد بدن بیمار میشود. این لوله دارای سری بوده و به آن یک عدسی متصل شده است. این عدسی با استفاده از کابل فیبر نوری تصاویر را از داخل بدن بیمار به خارج ارسال میکند.
لولههای این دستگاه نسبت به نوع دیگر آن باریکتر بوده و طول بیشتری دارند. به همین دلیل تا عمق بیشتری از بدن بیمار را پوشش میدهند. دستگاه آندوسکوپ نرم یا قابل انعطاف کمترین آسیب را به بافتها وارد میکنند و استفاده از آنها برای متخصص و بیمار نیز راحت است.
دستگاه آندوسکوپی ریجید
لوله دستگاه آندوسکوپی ریجید نسبت به آندوسکوپ قابل انعطاف، سایز کوتاهتری دارد. لوله این دستگاه از جنس سخت بوده و فاقد خاصیت انعطافپذیری است. از این نوع دستگاهها بیشتر در اتاقهای جراحی استفاده میشود. لوله این نوع دستگاه از نوع نرم ضخیمتر است؛ بنابراین آسیب بیشتری به بافتها میرساند. اما تصاویر دریافتی از آن نیز کیفیت بیشتری دارد. از این دستگاه برای گرفتن آندوسکوپی معده و روده استفاده میشود.
دستگاههای مختلف آندوسکوپی و کاربرد آنها
برخلاف تصور برخی از افراد، از دستگاه آندوسکوپی فقط جهت مشاهده معده و قسمت بالای سیستم گوارشی استفاده نمیشود. از این دستگاه جهت نظاره کردن و مشاهده سایر اجزا و جوارح داخلی بدن نیز استفاده میشود. در ادامه به برخی از کاربردهای دستگاه آندوسکوپ اشاره خواهیم کرد.
آرتروسکوپی: جهت مشاهده مفاصل و استخوانها کاربرد دارد.
کولونوسکوپی و سیگموئیدوسکوپی: جهت مشاهده قسمت تحتانی سیستم گوارش و روده بزرگ مورد استفاده قرار میگیرد.
برونکوسکوپی: جهت مشاهده ریه به کار برده میشود.
سیستوسکوپی و یورتروسکوپی: جهت نظاره و مشاهده سیستم ادراری و مجاری به کار میرود.
لاپاراسکوپی: برای ناحیه شکم و لگن استفاده میشود.
آندوسکوپی: برای مشاهده مری و معده در سیستم گوارش فوقانی کاربرد دارد.
هر کدام از موارد ذکر شده با استفاده از روشهای مختلف به داخل بدن بیمار فرستاده میشوند. دستگاه برونکوسکوپ از راه دهان به نای فرستاده شده و جهت بررسی مجاری تنفسی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. در روش راینوسکوپ از راه بینی لوله به داخل هدایت میشود و جهت بررسی و مشاهده سینوسها کاربرد خواهد داشت. روش سیستوسکوپی جهت مشاهده و بررسی مثانه استفاده میشود و از طریق مجاری ادرار وارد میشود. در روشهای کولونوسکوپ و آندوسکوپ رکتوسکوپ از راه مقعد جهت بررسی قسمتهای انتهایی روده بزرگ و خود روده بزرگ وارد میشوند.
اجزای دستگاه آندوسکوپ
به طور کلی دستگاه آندوسکوپ از 4 بخش اصلی تشکیل شده است. اسکوپ یا Scope یکی از بخشهای این دستگاه بوده که خود از سه بخش دیگر تشکیل شده است. بدنه اسکوپ، لوله بیمار یا شیت و لوله کانکتور اجزای این بخش هستند. کانکتور شامل اجزای دیگری همچون فیبر تصویر، کانال آب و هوا و فیبر نور بر است.
پروسسور اسکوپ یا Scope Processor بخش دوم دستگاه است. این بخش از حسگرهای تصویر برداری CCD نور را دریافت میکند و همچنین به انجام پردازش نورهای بازتابی، تنظیم کردن رنگ و حذف نویز میپردازد. پروسسور اسکوپ همچنین تاریخ، نام بیمار و مکان درمان را در حافظه خود ذخیره میکند.
منبع نور یا Light Source دارای یک پمپ کوچک بوده که به وسیله آن آب و هوا را انتقال میدهد و برای باز کردن مجراها جهت ورود راحت و آسان اسکوپ کاربرد دارد. این بخش نور مورد نیاز برای مشاهده اعضای داخلی را نیز فراهم میکند.
سیستم نمایشگر یا Display System نور و تصاویر بازتابی از داخل بدن بیمار را بر روی مانیتور به نمایش میگذارد.
سایر اجزای دستگاه آندوسکوپ
دستگاه آندوسکوپ از قطعات و اجزای مختلف و متعددی تشکیل شده است. دستگاه مذکور علاوه بر عدسی و کابل فیبر نوری، از اجزای دیگری تشکیل شده است که در ادامه به هرکدام از آنها خواهیم پرداخت.
منبع نور سرد: معمولا منبع نوری را در قسمت خارجی دستگاه آندوسکوپ قرار میدهند. زیرا منابع نوری گرمای زیادی ایجاد میکنند و روی بافتهای اطراف آندوسکوپ تاثیرات سوء بر جای میگذارند. نور قرار گرفته در منبع نور سرد از طریق فیبرهای نوری به قسمت اطراف عدسی داخلی منتقل میشود.
دوربین و هد دوربین: در ساخت آندوسکوپهای جدید از دوربین و هد دوربین جهت دیدن داخل بدن بیمار استفاده میشود. در این دستگاهها تصویر ارائه شده توسط دوربین روی یک صفحه، نمایش داده میشود. این امر به راحتی و سهولت بیشتر متخصصین و تکنسینها از استفاده از آندوسکوپ منجر میشود.
لازم به ذکر است که در نمونه آندوسکوپهای بدون دوربین کاربر با استفاده از چشم و عدسی داخلی نسبت به مشاهده و بررسی داخل بدن بیمار اقدام میکند. این روش مشکلاتی همچون عدم سهولت و راحتی و خستگی زود هنگام متخصص را به دنبال دارد.
ستهای جراحی در دستگاه آندوسکوپ
روی دستگاه آندوسکوپی ابزارهایی برای آندوسکوپی نصب میشود. این موضوع توانایی انجام دادن نمونهبرداری و جراحیهای محدود را در اختیار متخصص قرار میدهد.
پنس آندوسکوپی
پنس بیوپسی یا نمونهبرداری یکی دیگر از ملزومات دستگاه آندوسکوپ است. این وسیله جهت برداشتن بافت زنده از بدن بیمار مورد استفاده قرار خواهد گرفت. این وسیلهها انواع مختلفی همچون نیدل دار، بدون نیدل، روکش دار و بدون روکش دارند و جهت انجام کاربریهای مختلف استفاده میشوند.
این پنسها در ساختار و طراحی مختلف هستند و طول و قطر متفاوتی دارند. پنس آندوسکوپی یک بار مصرف دارای مزایای مختلفی همچون طراحی ارگونومیک و خوشدست بودن است. یک بار مصرف بودن و استریل بودن آن نیز به نوبه خود جزء یکی از مزیتهای آن است. راحتی در استفاده و جایگیری بسیار ایدهآل، جزء سایر ویژگیهای این وسیله است.
گارد دهانی آندوسکوپی
گارد دهانی آندوسکوپی در داخل دهان بیمار قرار داده میشود. این وسیله در حد فاصله بین لبها و دندان قرار خواهد گرفت. کاربرد این دهانی این است که از آسیب دیدن و وارد شدن جراحات به دستگاه آندوسکوپ و لب و دهان و دندان بیمار جلوگیری میکند.
اجزای دستگاه آندوسکوپی
به طور کلی میتوان گفت که دستگاه آندوسکوپی شامل اجزایی همچون تلسکوپ فلکسیبل، دریافت کننده تصویر از تلسکوپ جهت انتقال به یونیت کمرا، کابل نور سرد، یونیت کمرا، منبع نور سرد، ترالی فلزی چند طبقه و مانیتور است. علاوه بر موارد ذکر شده، لوازمهای جانبی مختلفی نیز برای این دستگاه وجود دارد. این لوازم شامل دستگاه ضبط و آرشیو تصاویر، نگهدارنده آندوسکوپ، پنسها، فورسپسها و سایر ابزار تخصصی برای انجام نمونهبرداری و... میشوند.
لوازم یک بار مصرف و چند بار مصرف دستگاه آندوسکوپی و طول و قطرهای آنها
طول و قطر برخی از اجزای دستگاه آندوسکوپی برای بسیاری از افراد به یک علامت سؤال تبدیل شده است و سعی دارند که از آن اطلاع داشته باشند. علاوه بر این، چند بار مصرف بودن و یک بار مصرف بودن لوازم جانبی دستگاه آندوسکوپی یکی دیگر از پرسشهایی است که ذهن برخی از افراد را به خود درگیر کرده است. در ادامه مطلب به جزئیات لوازم، چند بار مصرف بودن و طول و قطر آنها خواهیم پرداخت.
پنس نمونهبرداری یا بیوپسی بدون سوزن دارای قطر 1.8 میلیمتر و طول 120 میلیمتر است. این وسیله یک بار مصرف بوده و در برونکوسکوپی استفاده میشود.
پنس نمونهبرداری سوزن دار 160 میلیمتر طول و 2.3 میلیمتر قطر دارد. این محصول یک بار مصرف بوده و در گاستروسکوپی کاربرد دارد.
پنس نمونهبرداری بدون سوزن دارای طول 160 میلیمتر و قطر 2.3 میلیمتر است. ابزار فوق یک بار مصرف است.
سوزن تزریق اسکلروتراپی یک بار مصرف است و 165 میلیمتر طول و 2.3 میلیمتر قطر دارد.
پنس بیوپسی چند بار مصرف بدون سوزن قابل اتوکلاو، 160 میلیمتر طول و 2.3 میلیمتر قطر دارد.
پنس بیوپسی چند بار مصرف سوزن دار قابل اتوکلاو بوده و 160 میلیمتر طول و 2.3 میلیمتر قطر آن است.
دهانی بزرگسال کش دار یک بار مصرف است.
دهانی کش دار اطفال یک بار مصرف است.
برس شستشوی کانال دو سر 230 میلیمتر طول و 2.3 میلیمتر قطر دارد.
برس شستشوی ورودی ولوها یا برس کوتاه چند بار مصرف است و قابل اتوکلاو خواهد بود.
سوزن تزریق، اسنیر پولیپکتومی، پنس نمونه جسم خارجی و... جزء دیگر اجزای یک بار مصرف و چند بار مصرف دستگاه آندوسکوپ هستند که در روشهای مختلف آندوسکوپی استفاده میشوند.
مکانیزم کار دستگاه آندوسکوپی چگونه است؟
همانطور که در ابتدای مقاله به آن اشاره کردیم، در بیشتر دستگاههای آندوسکوپی یک یا چند رشته فیبر نوری قرار داده شده است. این رشتهها در داخل یک لوله قرار داده شدهاند و قسمت انتهایی لوله به یک عدسی یا دوربین مجهز شده است. این سیستم جهت نظاره کردن و مشاهده بخشهای داخلی مختلف بدن مورد استفاده قرار میگیرد.
پس از وارد شدن لوله به قسمت داخلی مورد نظر، اطلاعات، دادهها و تصاویر گرفته شده از طریق عدسی داخلی را با استفاده از فیبر نوری به سمت عدسی دوم ارسال میکند. عدسی دوم در قسمت انتهای لوله مورد ذکر قرار داده شده است. این عدسی در دست پزشک قرار دارد و اطلاعات دریافتی را به مانیتور ارسال میکند. این چرخه منجر به دیده شدن بهتر تصاویر روی مانیتور میشود و پزشک یا متخصص با استفاده از این تصاویر اعضا و جوارح داخلی بیمار را مشاهده میکند.
لازم به ذکر است که در انتهای داخلی دستگاه آندوسکوپ یک منبع نوری قرار داده شده است که جهت روشن کردن فضای داخلی اعضا کاربرد دارد.
شستشوی آندوسکوپ و ضد عفونی کردن آن
شستشو و استریل کردن جزء موارد بسیار مهم در رابطه با وسایل، دستگاهها و تجهیزات پزشکی است. دستگاه آندوسکوپ نیز از این قاعده مستثنی نبوده و به ضد عفونی شدن و استریل کردن نیاز دارد. چرا که عدم توجه به این موضوع میتواند باعث انتقال عفونت از یک بیمار به بیمار دیگر شود.
ضد عفونی کردن و استریلیزاسیون دستگاه آندوسکوپ در 5 مرحله انجام میشود. برای ضد عفونی کردن از استریل کنندههای شیمیایی مایع و تست نشت استفاده میشود.
تمیز کردن (Cleaning): آندوسکوپ به صورت مکانیکی انجام میگیرد. در این مرحله ابتدا سطوح داخلی و خارجی دستگاه با آب، دترجنت و پاک کنندههای آنزیمدار تمیز میشود. در این مرحله لولههای داخلی برس کشی میشود.
ضد عفونی (Disinfection): دستگاه آندوسکوپ با قرار دادن آن در داخل ماده ضد عفونی کننده آغاز میشود. در مرحله دوم باید تمامی حجم و قسمتهای آندوسکوپ در داخل ماده ضدعفونی کننده قرار داده شود. سپس هوای اضافه حذف شده و امکان تماس مواد باکتری کش با مجاری داخلی و دیگر ابزارهای حیاتی دستگاه فراهم شود. باید توجه داشت که در این مرحله اجزاهایی همچون ساکشن، بیوپسی، لولههای آب و هوا ضد عفونی شوند.
شستشو (Rinsing): تمام دستگاه آندوسکوپ و لولههای آن در آب استریل شده یا فیلتر شده شستشو داده میشود.
خشک کردن (Drying): نوبت به خشک شدن آندوسکوپ میرسد. در این بخش لولههای جاگذاری و مجاری داخلی با استفاده از الکل شستشو داده میشوند. سپس با فشار هوا و ضد عفونی کردن، خشک میشوند.
نگهداری (Storage): در این مرحله باید مکان مناسبی برای قرار دادن دستگاه آندوسکوپ در نظر گرفته شود. زیرا باید نگهداری آن به نحوی باشد که از آلوده شدن آن جلوگیری شود. باید دستگاه آندوسکوپی را در محلی تمیز و فاقد گرد و غبار قرار داده و به صورت عمودی آویزان کنید و همچنین از وجود تهویه مناسب برای آن اطمینان حاصل فرمایید.
